"Wszyscy jesteśmy po trosze geriatrami". W 2026 r. ruszają prace nad ważnymi zmianami w programach specjalizacji lekarskich

• Niedożywienie pacjentów oznacza zwiększone koszty leczenia
• Wczesne wykrycie niedożywienia i odpowiednia terapia żywieniowa poprawiają stan pacjenta i obniżają koszty terapii
• W programach specjalizacji będą wprowadzane elementy wiedzy o leczeniu żywieniowym

Żywienie ma znaczenie

– Leczenie żywieniowe (do- i pozajelitowe) jest klinicznym zabezpieczeniem potrzeb pacjenta, wpisanym w holistyczne prowadzenie chorego, dostosowane do jego stanu, chorób współistniejących i ryzyka powikłań – podkreślił prof. Krzysztof J. Filipiak, dyrektor-rektor Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego podczas konferencji „Żywienie ma znaczenie w zespole kruchości”, która odbyła się w siedzibie CMKP w dniach 21-22 listopada 2025 r.

Odpowiednio wprowadzone żywienie medyczne jest więc jednym z istotnych elementów procesu terapeutycznego. To podejście jest szczególnie ważne w populacji pacjentów starszych. Seniorzy, często nieświadomie, cierpią na zespół kruchości (frailty syndrome). To stan kliniczny polegający na spadku rezerw fizjologicznych i obniżonej odporności na stresory, zwiększający ryzyko powikłań, utraty samodzielności i zgonu. W praktyce zespół kruchości tworzy kaskadę powiązanych zjawisk: niedożywienie sprzyja sarkopenii, sarkopenia prowadzi do kruchości, a kruchość może przechodzić w wyniszczenie (kacheksję).

Ten ciąg wydarzeń klinicznych ma charakter dynamiczny: może postępować szybko, przy braku interwencji, albo zostać zahamowany, a czasem nawet odwrócony, pod warunkiem dołączenia do procesu terapeutycznego odpowiedniej formy leczenia żywieniowego.

Niedożywienie to częste zjawisko

Niedożywienie pacjentów jest częstym i wciąż rzadko rozpoznawalnym zjawiskiem.

Według szacunków ekspertów:

• cechy niedożywienia ma ponad 10% pacjentów leczonych w podstawowej opiece zdrowotnej,
• około 1/3 pacjentów przyjmowanych do szpitala jest niedożywiona,
• w zakładach opiekuńczo-leczniczych i domach pomocy społecznej problem dotyczy podobnego odsetka nowych podopiecznych,
• w wybranych nowotworach (np. przewodu pokarmowego czy płuca) ryzyko niedożywienia sięga 80–90%, a w około 20% przypadków to właśnie niedożywienie jest bezpośrednią przyczyną zgonu, a nie choroba zasadnicza.

– To są dane, które trudno zignorować. W dodatku wraz z wiekiem pacjentów ryzyko niedożywienia i całej sekwencji powikłań rośnie, co sprawia, że starzenie się społeczeństwa staje się jednym z najważniejszych klinicznych wyzwań nadchodzącej dekady. Niedożywienie powoduje zaburzenie farmakokinetyki i farmakodynamiki leków, co wskazuje na konieczność adiuwantowego do farmakoterapii leczenia białkiem – podkreślił prof. Jacek Sobocki, kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej i Żywienia Klinicznego CMKP podczas konferencji „Żywienie ma znaczenie w zespole kruchości”.

Ekonomika zdrowia: pacjent niedożywiony jest pacjentem droższym

Niedożywienie jest nie tylko problemem medycznym, ale również systemowym i finansowym. Badania wskazują, że pacjent niedożywiony wymaga zwykle dłuższej hospitalizacji, częściej jest narażony na powikłania terapii, dłużej powraca do zdrowia.

W Polsce brakuje dużych analiz farmakoekonomicznych. Dane międzynarodowe jednoznacznie pokazują wysoką efektywność kosztową aktywnego wykrywania i leczenia niedożywienia: od oszczędności sięgających kilkudziesięciu dolarów na każdego zainwestowanego dolara w systemie amerykańskim po zwrot 1,9–4,2 euro na każde 1 euro zainwestowane w interwencję żywieniową w warunkach europejskich.

Narzędzia oceny stanu odżywiania są niewykorzystane

W wielu placówkach stosowanie narzędzi do oceny stanu odżywienia pacjentów (np. skale skriningowe NRS 2002 czy SGA) jest obowiązkowe. Niestety wyniki tych analiz bywają często niewykorzystane lub są używane powierzchownie.

Skąd ten problem? Brakuje holistycznego spojrzenia na problem niedożywienia w programach specjalizacyjnych.

Dla internistów, lekarzy medycyny rodzinnej czy chirurgów problem niedożywianie wydaje się intuicyjny: to oni najczęściej „widzą” pacjenta w jego pełnej złożoności klinicznej. Jednak dziś również nefrolog, kardiolog czy neurolog coraz częściej prowadzą pacjenta z wieloaspektową kruchością, sarkopenią i wysokim ryzykiem niedożywienia.

– Obecny system kształcenia specjalizacyjnego niedostatecznie przygotowuje lekarzy różnych dziedzin do rozpoznawania i leczenia problemów żywieniowych pacjentów starszych, często z wielochorobowością – zauważyła na konferencji dr Anna Zmarzły z Ośrodka Żywienia WSS im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu, Wydział Medyczny Politechniki Wrocławskiej.

Prof. Krzysztof J. Filipiak zapowiedział początek systemowych zmian w kształceniu specjalizacyjnym w Polsce. Celem reformy ma być wprowadzenie nowych praktyk rozpoznawania i leczenia niedożywienia, zespołu kruchości, sakropenii czy kacheksji.

– Od stycznia 2026 r. rusza proces aktualizacji programów specjalizacji lekarskich. Obejmie on wszystkie dziedziny, ponieważ konsultanci krajowi będą pracowali w nowych zespołach przez cały 2026 r., a nowe programy będą gotowe przed postępowaniem wiosennym w 2028 r.  Jeśli konsultanci krajowi ugruntują w programach nowe, praktyczne kompetencje, system szkolenia podyplomowego może realnie wpłynąć na codzienną praktykę diagnostyczno-terapeutyczną w wielu oddziałach i poradniach – podkreślił prof. Krzysztof J. Filipiak, dyrektor-rektor CMKP.

W ramach reformy wprowadzone zostaną do różnorodnych specjalizacji moduły dotyczące niedożywienia, zespołu kruchości oraz sarkopenii. – Skala problemów epidemiologicznych, to ile mamy pacjentów w wieku podeszłym, powoduje, że wszyscy po trosze musimy być geriatrami. Niedożywienie i kruchość są zjawiskami powszechnymi w starzejącym się społeczeństwie, dlatego lekarze wszystkich specjalizacji powinni umieć je rozpoznać przynajmniej na poziomie wstępnej diagnostyki i podejrzenia klinicznego. To warunek wdrożenia właściwych narzędzi diagnostycznych i terapeutycznych – dodał profesor Krzysztof J. Filipiak.

Zgodnie z zapowiedziami ekspertów nauczanie o żywieniu klinicznym znajdzie się w internie, medycynie rodzinnej, chirurgii, a także w specjalizacjach szczegółowych, takich jak nefrologia, kardiologia czy neurologia.

Konferencja „Żywienie ma znaczenie w Zespole Kruchości” odbyła się w dniach 21-22 listopada br. w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Firmy Fresenius Kabi Polska oraz Dom Medica, od lat zaangażowane na rzecz rozwoju i edukacji w obszarze leczenia żywieniowego, wspierały organizację tego wydarzenia.