Tak wygląda "ukryta otyłość". Endokrynolog: pacjent nie spodziewa się problemów

• Napisz do mnie, jeśli chcesz podzielić się spostrzeżeniami: karolina.branska@medonet.pl
• Więcej aktualnych wiadomości znajdziesz na stronie głównej Onetu
• Dużo czytania, a mało czasu? Sprawdź skrót artykułu

Karolina Brańska, Medonet.pl: Ostatnio coraz częściej, szczególnie w mediach społecznościowych, mówi się o tzw. syndromie TOFI (thin outside, fat inside). Wiele osób szokuje fakt, że można z zewnątrz być szczupłym, a wewnątrz chorować na otyłość. Jak do tego dochodzi i na czym dokładnie polega to zjawisko?

Dr n. med. i n. o zdr. Szymon Suwała: Syndrom TOFI dotyczy tych sytuacji, w których pozornie szczupła osoba, z BMI nieprzekraczającym wartości prawidłowych, gromadzi duże zapasy energetyczne w tkance tłuszczowej trzewnej, czyli w okolicach narządów wewnętrznych: serca, wątroby, trzustki i innych.

Innymi słowy, pomimo — wydawać by się mogło — normalnej masy ciała i niewielkiej objętości tkanki tłuszczowej podskórnej, osoby takie cechują się wysokim odsetkiem tłuszczu wisceralnego — tego, który jest bardziej aktywny metabolicznie i odpowiada za większą liczbę groźnych powikłań choroby otyłościowej. Fenomen ten jest nam znany od blisko 40 lat, gdyż już w latach 80. ubiegłego wieku opisywano osoby o prawidłowym BMI, u których występowały typowe choroby związane z otyłością brzuszną — problemem pozostał brak wystandaryzowanych kryteriów rozpoznania, który utrudniał precyzyjną identyfikację takich właśnie pacjentów.

Czytaj też: Dr Michał Wrzosek: To nie jest takie proste, że ktoś jadł za dużo i teraz choruje na otyłość.

Czy możemy wskazać przyczyny tego problemu zdrowotnego?

Przyczyny TOFI są bardzo złożone — o ile oczywistym jest dla nas, że skłonność do takiego, a nie innego gromadzenia tkanki tłuszczowej może mieć podłoże genetyczne, o tyle z pewnością kluczowe znaczenie mają też typowe czynniki ryzyka rozwoju choroby otyłościowej: niezdrowe odżywianie związane z dużą ilością żywności przetworzonej i ultraprzetworzonej, nieadekwatnie niska aktywność fizyczna, przewlekły stres i inne.

Czy taka otyłość jest bardziej, czy mniej niebezpieczna niż taka widoczna na pierwszy rzut oka? Jakie może mieć konsekwencje?

Wisceralna tkanka tłuszczowa, ze względu na swoją dużą aktywność hormonalną, w dużo większym stopniu niż pozostałe depozyty tkanki tłuszczowej odpowiada (w przypadku jej nadmiaru) za powikłania takie jak zaburzenia gospodarki węglowodanowej (a zatem stany przedcukrzycowe czy cukrzycę), choroby sercowo-naczyniowe (nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, powikłania zakrzepowo-zatorowe, jak zawał mięśnia sercowego i udar mózgu), czy stłuszczenie wątroby związane z zaburzeniami metabolicznymi, z jej zapaleniem włącznie.

Europejskie Towarzystwo Badań nad Otyłością w swoich ostatnich opracowaniach określiło ten rodzaj powikłań jako związane z dysfunkcją tkanki tłuszczowej (sick fat diseases) na podłożu endokrynnym i immunologicznym.

Te wszystkie implikacje nadmiaru tłuszczu trzewnego wynikają z faktu, że typowy dla tej sytuacji przewlekły stan zapalny prowadzi do utrwalonego wydzielania dużej ilości cytokin prozapalnych i błędnych reakcji ze strony układu hormonalnego, co w konsekwencji skutkuje insulinoopornością, napędzającą na zasadzie "kuli śnieżnej" dalszy przebieg kliniczny choroby.

To może cię zainteresować: Niepozorne ćwiczenia mogą zdziałać cuda. Obniżają glukozę, insulinę i cholesterol.

W przypadku syndromu TOFI jest to o tyle groźne, że to otyłość "ukryta" — pacjent nią dotknięty ma prawo nie spodziewać się problemów zdrowotnych. A tymczasem wiemy z przeprowadzonych badań naukowych, że pacjenci z syndromem TOFI cechują się nawet większą śmiertelnością i zapadalnością na poważne choroby realnie skracające życie, niż osoby z "klasyczną" nadwagą i otyłością, gdzie rozmieszczenie tkanki tłuszczowej jest bardziej równomierne.

Jak się diagnozuje otyłość trzewną?

Aktualne zalecenia dotyczące diagnostyki i monitorowania otyłości fenotypu TOFI opierają się przede wszystkim na kompleksowej ocenie składu ciała, gdyż jak już wiemy BMI nie odzwierciedla realnego ryzyka metabolicznego w tej grupie. Najskuteczniejszą metodą obrazową do oceny rozmieszczenia tkanki tłuszczowej trzewnej i narządowej jest rezonans magnetyczny, umożliwiający precyzyjny pomiar objętości tkanki tłuszczowej o charakterze trzewnym.

Co jeszcze warto wiedzieć o diagnostyce?

Dostępność tej metody jest ograniczona przez koszty i długi czas badania – najlepszą i aktualnie najbardziej zalecaną alternatywą jest badanie DXA, czyli densytometria planarna z wykorzystaniem podwójnej wiązki promieni rentgenowskich, dużo łatwiej odstępna, tania i pozwalająca na kompleksową ocenę składu naszego ciała.

W codziennej praktyce klinicznej można korzystać też z dobrej jakości medycznych analizatorów składu masy ciała wykorzystujących ocenę segmentarną.

• Sprawdź też: Sławek zaczął spacerować codziennie, bez względu na pogodę. Schudl 30 kg.

Można też polegać na standardowych pomiarach antropometrycznych, takie jak pomiar obwodu talii i oparte na nim wskaźniki takie jak WHtR (waist-to-height ratio), Conicity Index, LAP (lipid accumulation product) czy VAI (visceral adiposity index) — należy je jednak traktować bardziej jako element przesiewowy, a nie umożliwiający zero-jedynkową diagnostykę.

Czy to prawda, że syndrom TOFI częściej dotyka mężczyzn z powodu silniejszych uwarunkowań do otyłości brzusznej oraz kobiet w okresie menopauzy? Czym to jest spowodowane?

Tak, i jest to ściśle związane z działaniem hormonów. U mężczyzn co do zasady występuje silniejsza predyspozycja do otyłości brzusznej, co związane jest z akumulacją tłuszczu trzewnego na skutek niższego poziomu estrogenów i wyższego poziomu androgenów. Sprzyja to centralnej dystrybucji tkatnki tłuszczowej, zwiększającej ryzyko metaboliczne.

U kobiet w okresie menopauzy również dochodzi do gwałtownego spadku stężenia i aktywności estrogenów, a tym samym do wzrostu stosunku androgenów do estrogenów, co finalnie skutkuje przesunięciem standardowej dystrybucji depozytów tkatnki tłuszczowej z obszarów pośladkowo-udowych do brzusznych, w tym do wewnątrz. Okres menopauzy sprzyja też zmianom ekspresji receptorów w tkance tłuszczowej, zwłaszcza receptorów adrenergicznych, co sprzyja lipolizie w tkance podskórnej i magazynowaniu tłuszczu wewnątrznarządowo.

• Więcej o tłuszczu trzewnym piszemy tutaj: Ekspert radzi, jak pozbyć się tłuszczu trzewnego z brzucha.

A nastolatkowie? Wiemy, że spośród 6 mln osób do 18 roku życia już 2 mln ma otyłość. Czy ich syndrom TOFI także dotyka? Jak wpływa na rozwój dorastającego człowieka?

Oczywiście, zespół TOFI występuje również u nastolatków. I co gorsza, w tej grupie wiekowej bywa jeszcze częściej nierozpoznawany, z uwagi na małą świadomość problemu i oczywisty fakt, że nie oczekujemy po młodych ludziach nasilonych problemów metabolicznych, a tym samym nie podejmujemy się zbyt często ich aktywnej diagnostyki. Polskie badania populacyjne potwierdziły, że wśród młodzieży obserwuje się wzrost częstości centralnej lokalizacji tkanki tłuszczowej, co odpowiada otyłości w fenotypie TOFI.

U nastolatków takie rozmieszczenie tkanki tłuszczowej również będzie predysponować do rozwoju zaburzeń z kręgu zespołu metabolicznego: przedwczesnego rozwoju miażdżycy, zmian w wątrobie pod postacią jej stłuszczenia i zwłóknienia, zaburzeń lipidowych, nadciśnienia tętniczego, insulinooporności i innych. Co warto jednak zaznaczyć, obecność syndromu TOFI w okresie dorastania w oczywisty sposób zwiększa ryzyko utrwalenia nieprawidłowej dystrybucji tkanki tłuszczowej i rozwoju tych oraz kolejnych chorób metabolicznych w wieku dorosłych.

• Redakcja poleca: O chorobie dowiedział się w podstawówce. "Czytałem, że powinno się zamykać przede mną lodówkę na kłódkę".

Dla zwiększenia świadomości wszystkich zainteresowanych tym tematem, zachęcam do zapoznania się darmowymi materiałami edukacyjnymi stworzonymi przez ekspertów w ramach kampanii "Porozmawiajmy szczerze o otyłości" — jednym z takich materiałów jest "PoMOCnik dla rodziców i opiekunów nastolatków chorych na otyłość", który dostępny na stronie kampanii: https://ootylosc.pl/pomocnik. To naprawdę pigułka cennej wiedzy, jak pomóc młodym ludziom z otyłością. Serdecznie polecam!

Czy możemy zrobić coś, aby zapobiec syndromowi TOFI?

O ile na genetyczną predyspozycję do otyłości trzewnej w istotny sposób nie wpłyniemy, o tyle warto się skupić na eliminowaniu tych czynników, które tę predyspozycję będą wzmacniać — w telegraficznym skrócie jest to zadbanie o właściwy styl życia. Jest to zatem zbilansowane i pełnowartościowe odżywianie, w którym znajdą się produkty bogate w białko, warzywa, produkty pełnoziarniste, błonnik, z ograniczeniem spożycia cukrów prostych, tłuszczów nasyconych, napojów słodzonych i żywności wysokoprzetworzonej.

Ważna jest też regularna aktywność fizyczna, najlepiej minimum 150 minut tygodniowo o umiarkowanej intensywności, choć osobiście zachęcam do aktywności w większym wymiarze czasu — kluczowe jest też ograniczenie do niezbędnego minimum tak zwanego "czasu ekranowego", czyli spędzonego przed wyświetlaczem smartfona, telewizora czy komputera.

Jakie inne nawyki są równie istotne?

Zadbajmy też o zdrowy sen i kontrolę stresu — przewlekłe życie w napięciu sprzyja bowiem odkładaniu tkanki tłuszczowej w okolicy brzusznej z uwagi na nadmierną aktywację osi podwzgórze-przysadka-nadnercza prowadzącej do nadmiaru wydzielania kortyzolu. Co oczywiste, unikajmy też używek takich jak alkohol czy papierosy.

No i kluczowe — regularnie się badajmy! Okresowe kontrole lekarskie z pewnością przyczynią się do szybszego wychwycenia ryzyka syndromu TOFI.