Posiłki w szpitalach do zmiany. Nowe standardy, obowiązki i finansowanie

1 dzień temu 5

Od 1 stycznia 2026 r. w szpitalach obowiązuje nowy standard żywienia, którego celem jest podniesienie jakości posiłków, jakie otrzymują pacjenci
Wcześniej część placówek uczestniczyła w pilotażu "Dobry posiłek"
Teraz każdy szpital ma obowiązek m.in. publikować 10-dniowy jadłospis, monitorować codziennie jakość posiłków, prowadzić specjalną zakładkę na stronie internetowej, zbierać anonimowe opinie pacjentów
Szpitale otrzymają dodatkowe finansowanie, ale nie jako odrębne stawki na żywienie, lecz jako podwyżkę taryf świadczeń. Żywienie jest bowiem elementem świadczenia zdrowotnego, za które płaci NFZ
Dietetycy alarmują, że "zabrakło" ich w nowych regulacjach

Nowy standard żywienia dla wszystkich szpitali

Zakończenie pilotażu "Dobry posiłek w szpitalu" wraz z końcem ub. roku wzbudziło zaniepokojenie po tym, jak znalazło się jako jeden z elementów planu MZ na oszczędzenie miliardów w budżecie na ochronę zdrowia.

Po tym, jak wypłynął list resortu zdrowia do resortu finansów, wiceminister zdrowia Tomasz Maciejewski wyjaśniał wielokrotnie i zapewniał, że pilotaż zostanie zastąpiony systemowym standardem żywienia dla wszystkich szpitali, finansowanie nie zniknie, a szpitale otrzymają dodatkowe środki na ten cel w ramach podniesienia taryf świadczeń.

Zgodnie z polskim prawem wyżywienie pacjentów hospitalizowanych jest bowiem elementem tzw. świadczenia gwarantowanego. Obecnie brakuje jednolitych oraz obligatoryjnych przepisów określających standard żywienia (np. minimalną kaloryczność czy skład posiłków) we wszystkich szpitalach.

Ministerstwo zdrowia zleciło AOTMiT przygotowanie raportu ws. ustalenia taryf świadczeń JPG uwzględniających wszystkie koszty związane z hospitalizacją, w tym wyżywienia, które stanowi składową stawki za hospitalizację.

W połowie grudnia taki raport ukazał się na stronie AOTMiT. Agencja przypomniała w nim, że "szpital otrzymuje od NFZ zapłatę za przypadek lub za osobodzień opieki, z której to puli pokrywa również posiłki dla pacjenta". Wskazała też, że do końca 2025 r. działał pilotaż Dobry posiłek w szpitalu, którego celem było zwiększenie dostępności porad żywieniowych w szpitalach oraz wdrożenie optymalnego modelu żywienia pacjentów hospitalizowanych. Pilotaż przewidywał dodatkowe finansowanie przez NFZ "w wysokości 25,62 zł za osobodzień pobytu pacjenta zakwalifikowanego do programu, jako uzupełnienie dotychczasowych środków na żywienie".

"Wdrożenie standardu żywienia w podmiotach leczniczych należy interpretować jako systemową kontynuację i upowszechnienie rozwiązań wypracowanych w programach pilotażowych, w szczególności - Dobry posiłek w szpitalu. Pilotaż ten w latach 2023-2025 pełnił funkcję swoistego narzędzia weryfikacji i optymalizacji dla nowego modelu żywienia, łączącego poradnictwo dietetyczne z dodatkowym finansowaniem osobodnia żywieniowego w wysokości 25,62 zł.(...) Projektowane taryfy związane ze standardem żywienia mają charakter trwałego uzupełnienia środków przeznaczanych na żywność, a nie jedynie krótkookresowego programu (...)"- czytamy w raporcie.

Dodatkowe środki na lepsze posiłki w wyższych taryfach

Zgodnie z danymi NFZ, w 2024 r. do pilotażu przystąpiły 582 podmioty lecznicze, a kwota zobowiązań NFZ wynikająca z umów na pilotaż wyniosła 864,9 mln zł. Teraz dodatkowe finansowanie otrzymają wszystkie placówki przez wzrost wyceny taryf.

"Wprowadzenie dodatku z tytułu implementacji (...) będzie natomiast wiązać się z jeszcze większym wsparciem finansowym, którego wartość oszacowano na 895,5 mln zł. Oznacza to wzrost finansowania o 30,6 mln zł, czyli 3,5 proc. w porównaniu z kosztem pilotażu" - wylicza AOTMiT. Nie każdy szpital otrzyma taki sam wzrost finansowania na ten cel.

"Największy szacowany wzrost finansowania obserwuje się w podmiotach powiatowych, gminnych i miejskich, które łącznie generują 247,1 mln zł dodatkowych środków, co stanowi 1,2 proc. ich obecnego budżetu. Najważniejszą rolę odgrywa tu leczenie szpitalne, gdzie wzrost wynosi 195 mln zł, co wynika z dużej skali hospitalizacji w szpitalach powiatowych. Jednocześnie to właśnie w opiece psychiatrycznej (+6,2 proc.) i rehabilitacji leczniczej (+4,1 proc.) notuje się najwyższe wzrosty procentowe, co świadczy o relatywnie większym niedofinansowaniu żywienia w tych zakresach przed wprowadzeniem dodatku" - tłumaczy AOTMiT.

I wylicza dalej, że podmioty wojewódzkie odpowiadają za wzrost finansowania o 290,6 mln zł (+1,3 proc.). Tu największy udział ma leczenie szpitalne (176,6 mln zł), choć również tutaj szczególnie wyraźne wzrosty procentowe dotyczą opieki psychiatrycznej (+4,6 proc.) i rehabilitacji (+4,1 proc.).

"Oznacza to, że dodatek umożliwia poprawę standardu żywienia także w placówkach o profilu wysokospecjalistycznym, gdzie koszty pobytu pacjenta są zróżnicowane, a zapotrzebowanie na zindywidualizowane żywienie jest wysokie" - wyjaśnia Agencja w raporcie.

W podmiotach klinicznych, realizujących świadczenia najbardziej złożone i wysokospecjalistyczne, łączny wzrost wynosi 113,6 mln zł, co odpowiada 0,7 proc. aktualnego poziomu finansowania. W leczeniu szpitalnym wzrost wynosi 98,6 mln zł, natomiast wyższe wzrosty procentowe odnotowano ponownie w opiece psychiatrycznej (+4,3 proc.) i rehabilitacji (+3,6 proc.).

19 grudnia Rada ds. Taryfikacji AOTMiT Rada ds. Taryfikacji wydała stanowisko, w którym uznała za zasadne ustalenie taryfy dla stacjonarnych
świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia szpitalnego, psychiatrii oraz
rehabilitacji w części dotyczącej implementacji standardu żywienia w
podmiotach leczniczych zgodnie z propozycją Prezesa AOTMiT przedstawioną w raporcie.

Rozporządzenie już obowiązuje; nowe obowiązki i prawa

Rozporządzenie MZ ws. standardu organizacyjnego żywienia zbiorowego w podmiocie leczniczym wykonującym działalność leczniczą w rodzaju świadczenia szpitalne podpisane zostało 12 grudnia ub. roku, a weszło w życie od 1 stycznia 2026 r.

Jednak jeden z zapisów przewiduje, że szpitale "dostosują swoją działalność do wymagań określonych w rozporządzeniu w terminie do dnia 1 września 2026 r.".

Dokument mówi m.in. o tym, że szpital:

szpital "zapewnia pacjentowi, któremu udziela świadczeń zdrowotnych, wyżywienie odpowiednie do jego stanu zdrowia, uwzględniając wzorcowe wymagania dotyczące diet opublikowane przez ministra właściwego do spraw zdrowia na stronie internetowej urzędu obsługującego tego ministra.
lekarz decyduje o rodzaju stosowanej diety, czasie jej trwania oraz zalecanych indywidualnych modyfikacjach, uwzględniając:

1) potrzeby pacjenta;
2) ocenę stanu odżywienia pacjenta, (...) – jeżeli była przeprowadzona;
3) ocenę połykania wykonaną przez logopedę – jeżeli była przeprowadzona;
4) ewentualne preferencje pacjenta dotyczące eliminacji poszczególnych produktów w diecie, wynikające z wymogów kulturowych, przekonań religijnych, wyznania lub światopoglądu pacjenta, w przypadku poinformowania o nich lekarza przez pacjenta – jeżeli nie sprzeciwia się temu stan zdrowia pacjenta.

Nowe rozporządzenie wskazuje, że decyzja lekarza może być poprzedzana
konsultacją z dietetykiem.

Ponadto "posiłki przeznaczone dla pacjentów są przygotowywane na podstawie opracowanego przez dietetyka jadłospisu zapewniającego urozmaicenie potraw i zbilansowanie wartości składników odżywczych w diecie", a takie jadłospis jest opracowywany na co najmniej 10 dni i zawiera m.in. informacje o rodzaju posiłku i jego składzie; wartości energetycznej, wartości odżywczej diet z podaniem m.in. ilości białka, węglowodanów, błonnika i sodu czy obecności alergenów.

"W uzasadnionych przypadkach, niezależnych od podmiotu, dopuszcza się wymianę produktów zaplanowanych w jadłospisie na produkty równoważne pod względem energetycznym i pod względem wartości odżywczych" - czytamy w rozporządzeniu.

Posiłki mają być podawane pacjentom regularnie, "przy czym przerwa nocna między posiłkami jest nie dłuższa niż 13 godzin". Szpitale muszą też zapewnić pacjentom na oddziale dostęp do wody pitnej.

Szpitale mają tez obowiązek na bieżąco weryfikować jakość posiłków oceniając codziennie ich zgodność z jadłospisem, ale sprawdzając też świeżość, wygląd i konsystencję czy gramaturę, a okresowo - badać posiłki laboratoryjnie sprawdzając zgodność wartości odżywczych i energetycznych

Pacjenci będą zaś mogli anonimowo zgłosić swoje uwagi do posiłków przez stronę internetową szpitala lub ankiety dostępne na oddziałach. Na stronach internetowych szpitali mają powstać zakładki " Żywienie dla zdrowia", gdzie publikowane będą jadłospisy czy wyniki badań laboratoryjnych posiłków, ale też materiały edukacyjne dla pacjentów na temat żywienia.

Dietetycy apelują do medyków

W sprawie nowego rozporządzenia swój apel do środowiska medycznego i naukowego wystosowało Polskie Towarzystwo Dietetyki.

Zwraca uwagę, że rozporządzenie Ministra Zdrowia nie przewiduje potrzeby zapewnienia obecności dietetyków w szpitalach jako specjalistów nadzorujących jakość żywienia pacjentów, mimo że rola ta była wyraźnie akcentowana w realizowanych dotychczas przez Ministerstwo Zdrowia programach pilotażowych, takich jak "Dieta Mamy" oraz "Dobry Posiłek".

"W programach tych obecność dietetyków stanowiła jeden z kluczowych elementów poprawy jakości żywienia pacjentów" Systemowa rezygnacja z dietetyków szpitalnych oznacza faktyczne odejście od profilaktyki zdrowotnej oraz standardów opieki nad pacjentem opartych na dowodach naukowych i stanowi krok wstecz wobec modeli funkcjonujących w państwach Europy Zachodniej, w których dietetyk jest istotnym elementem interdyscyplinarnego zespołu terapeutycznego, a nie jedynie kosztem organizacyjnym" - podkreśla PTD.

Jak ocenia, "niezrozumiałe" jest pominięcie w rozporządzeniu MZ wymagań kadrowych związanych z organizacją żywienia szpitalnego, w szczególności brak wymogu zatrudnienia dietetyków przy organizacji żywienia szpitalnego.

"W efekcie aktualna regulacja oznacza odejście od modelu opartego na merytorycznym nadzorze dietetycznym, testowanego i promowanego wcześniej przez samo Ministerstwo Zdrowia, na rzecz rozwiązania, w którym jakość żywienia oceniana jest głównie poprzez formalne i ilościowe mechanizmy kontroli, bez zapewnienia udziału specjalistów posiadających kompetencje do oceny wartości odżywczej i składu posiłków" - wskazują dietetycy.

Zwracają tez uwagę, że rozporządzenie nie ustanawia norm żywienia, nie definiuje dziennej racji pokarmowej, nie określa minimalnych standardów podaży składników odżywczych, nie formułuje wymagań jakościowych w odniesieniu do składu podawanych posiłków ani nie wprowadza obowiązku zapewnienia obecności dietetyka w strukturze szpitala.

"W konsekwencji możliwe jest pełne, formalne spełnienie standardu organizacyjnego żywienia zbiorowego przy jednoczesnym braku realnego wpływu na poprawę stanu odżywienia pacjentów" - ostrzegają dietetycy.

Apelują m.in. o:

Wprowadzenie obowiązku zapewnienia dietetyka w szpitalu. Zapis w standardzie: „Podmiot leczniczy zapewnia udział dietetyka w planowaniu, nadzorze i ocenie żywienia pacjentów hospitalizowanych.”
Określenie minimalnej dostępności dietetyka (wymóg kadrowy). Wprowadzenie przelicznika (np. etat na liczbę łóżek), tak aby udział dietetyka był realny, a nie symboliczny.
Uzupełnienie standardu o wymagania jakościowe diet i jadłospisów
Obowiązek stosowania standaryzowanej metody oceny jakości jadłospisu. Prosty, porównywalny wskaźnik/arkusz oceny jakości jadłospisu (...)
Dokumentowanie efektu, nie tylko procedury

"Standard żywienia szpitalnego bez dietetyka i bez kryteriów jakości odżywczej pozostaje w istotnej części standardem formalnym, a nie klinicznym" - argumentuje Polskie Towarzystwo Dietetyków.

Ze względu na okres na dostosowanie dopiero w drugiej połowie roku przekonamy się, jak szpitale poradzą sobie w wprowadzeniem nowego standardu żywienia w obliczu kłopotów finansowych. Może się okazać, że dodatkowe środki na podniesienie jakości żywienia zawarte w wyższych taryfach za świadczenia zostaną "wchłonięte" w ramach ogólnych budżetów szpitali i wydane na inne palące potrzeby np. wynagrodzenia personelu, koszty mediów czy spłatę zobowiązań.